2-1-4-5 افکار عمومی در جنگ روانی ………………………………………………… 40
2-1-4-6 تعریف کاربردی ……………………………………………………………….. 41
2-1-5 مدیریت ادراک ……………………………………………………………………………….. 41
2-1-5-1 مفهوم شناسی مدیریت ادراک ……………………………………………….. 43
2-1-5-2 روشهای مدیریت ادراک ……………………………………………………….. 43
2-1-5-3 تکنیک ها …………………………………………………………………………… 44
2-1-5-4 تعریف کاربردی ……………………………………………………………….. 44
2-1-6 شایعه ……………………………………………………………………………………………. 45
2-1-6-1 تعاریف شایعه …………………………………………………………………….. 56
2-1-6-2 تعریف کاربردی ………………………………………………………………….. 47
2-2 مفاهیم نظری مرتبط با دستگاه اموی ……………………………………………………………….. 48
2-2-1 فشار اجتماعی ………………………………………………………………………………….. 48
2-2-1-1 فشار اجتماعی بر افکار عمومی ……………………………………………… 49
2-2-1-2 تعریف کاربردی ……………………………………………………………….. 49
2-2-2 نفوذ اجتماعی ……………………………………………………………………………………… 49
2-2-2-1 پیامدهای رفتاری نفوذ اجتماعی …………………………………………….. 51
2-2-2-2 تعریف کاربردی ………………………………………………………………….. 52
3- مبانی نظری ………………………………………………………………………………………………………………… 53

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3-1 نظریه ناهماهنگی شناختی …………………………………………………………………………. 53
3-1-1 مفهوم هماهنگی شناختی ……………………………………………………………………… 53
3-1-2 نظریه های مربوط به ناهماهنگی شناختی ……………………………………………….. 53
3-1-2-1 نظریه تعادل ……………………………………………………………………… 54
3-1-2-2 نظریه تقارن ………………………………………………………………………. 54
3-1-2-3 نظریه همخوانی …………………………………………………………………. 54
3-1-2-4 نظریه ناهماهنگی شناختی …………………………………………………… 55
3-1-2-4-1 چگونگی پیشرفت تئوری نظریه ………………………. 56
3-1-3 تحقیقات مربوط به ناهماهنگی شناختی ……………………………………………….. 57
3-2 چارچوب نظری ………………………………………………………………………………………. 59
3-2-1 توصیف واژههای کلیدی نظریه …………………………………………………………….. 59
3-2-2 تشریح کاربردی نظریه ناهماهنگی شناختی فستینگر ……………………………….. 61
3-2-2-1 موقعیت های بروز ناهماهنگی ………………………………………….. 62
3-2-2-2 روابط متقابل در درون ساخت شناختی ……………………………… 64
3-3 جایگاه نظریه ناهماهنگی شناختی در عملیات روانی دستگاه اموی (مدل نظری) 65
فصل سوم- بنی امیه در بستر تاریخ …………………………………………………………………………………………… 69
1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………….. 69
2- زمینه های قدرت بنی امیه ………………………………………………………………………………………. 72
2-1 جریان سقیفه …………………………………………………………………………………………………. 72
2-2 خلافت عثمان، خون رگهای بنی امیه ……………………………………………………………….. 74
3- پیراهن خونین عثمان، دروغ بزرگ بنی امیه ………………………………………………………………. 76
3-1 تثبیت حزب اموی …………………………………………………………………………………………. 76
4- جنگ جمل ………………………………………………………………………………………………………….. 79
4-1 نامه به طلحه بن عبیداللَّه ……………………………………………………………………………….. 80
4-2 نامه به زبیر بن عوام ……………………………………………………………………………………….. 80
4-3 نامه به مروان بن حکم ……………………………………………………………………………………. 81
4-4 نامه به سعید بن عاص‏ ……………………………………………………………………………………. 81
4-5 نامه به عبداللَّه بن عامر بن کریز ………………………………………………………………………. 81
4-6 نامه به ولید بن عقبه ………………………………………………………………………………………. 82
4-7 نامه به یعلی بن منیه ……………………………………………………………………………………….. 82
4-8 بازتاب نامه‏نگاری‏های معاویه ………………………………………………………………………….. 82
5- جنگ صفَّین و حکمیت …………………………………………………………………………………………. 84
5-1 شهادت عمار و فئه باغیه ………………………………………………………………………………… 85
5-2 قرآن های بر نیزه ………………………………………………………………………………………….. 87
5-3 حکمیت و خوارج …………………………………………………………………………………………. 89
6- صلح طلبی معاویه، توطئه ای برای القای مشروعیت ………………………………………………….. 90
7- ولیعهدی یزید و مقدمات معاویه بر این امرشوم ………………………………………………………… 94
7-1 اقدامات تبلیغی و فرهنگی معاویه برای ولیعهدی یزید ………………………………………. 94
8- مرگ معاویه و خلافت یزید …………………………………………………………………………………… 97
9- پرافتخارترین فصل تاریخ اسلام ………………………………………………………………………………. 98
9-1 اقدام یزید در مکّه ………………………………………………………………………………………….. 98
9-2 کوفیان و امتحان بزرگ …………………………………………………………………………………… 99
9-3 تغییر اوضاع اجتماعى کوفه …………………………………………………………………………… 100
9-4 بسیج عمومى برای جنگ ……………………………………………………………………………… 101
9-5 رسانه های تبلیغاتی اموی پس از واقعه عاشورا ………………………………………………… 102
10- پایان بنی امیه ……………………………………………………………………………………………….. 105
10-1 مروان بن حکم ………………………………………………………………………………………….. 105
10-2 ولیدبن عقبه بن ابی معیط ……………………………………………………………………………. 106
فصل چهارم – جایگاه شیوه های رفتاری امویان در مولفه های عملیات روانی ……………………………… 107
1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………… 107
2- فضای اجتماعی قلمرو حکومتی بنی امیه ………………………………………………………………. 108
2-1 نهاد اطلاع رسانی در زمان بنی امیه ………………………………………………………………… 108
2-2 سلطه تبلیغاتی بنی امیه بر اذهان عمومی …………………………………………………………. 108
2-3 عملیات روانی معاویه برای تامین نیروی انسانی ………………………………………………. 109
2-4 عملیات روانی بنی امیه در قلمرو حکومتی ……………………………………………………… 112
3- سطوح عملیات روانی بنی امیه ………………………………………………………………………………. 117
3-1 فرایند تغییر نگرش، با ارسال پیام های القایی …………………………………………………… 117
3-2 فرایند تغییر نگرش، با ارسال پیام های اقناعی ………………………………………………….. 117
3-3 فرایند تغییر نگرش، پس از فریب رفتاری ……………………………………………………….. 118
3-4 فرایند تغییر نگرش، پس از اجبار رفتاری ………………………………………………………… 118
4- تکنیک های تبلیغاتی و عملیات روانی بنی امیه ………………………………………………………… 120
4-1 سانسور خبری …………………………………………………………………………………………….. 120
4-2 شیعه ستیزی ……………………………………………………………………………………………….. 120
4-3 جعل حدیث و روایت ………………………………………………………………………………….. 120
4-4 احیاى عروبت …………………………………………………………………………………………….. 125
4-5 سد آگاهی مردم ………………………………………………………………………………………….. 126
4-6 شایعه و تشنج آفرینی …………………………………………………………………………………… 126
4-7 اسطوره سازی ……………………………………………………………………………………………. 128
4-8 سست کردن اعتقادات مذهبی ……………………………………………………………………….. 128
4-9 احیاى جریان هاى اعتقادى انحرافى ……………………………………………………………… 130
4-10 استفاده از جبر گرایی برای القای مشروعیت ………………………………………………….. 132
4-11 مقدس نمایی و وجه دینی بخشیدن به حکومت اموی …………………………………….. 133
4-12 مصادره مفاهیم ………………………………………………………………………………………….. 135
4-13 تبلیغات روانی جهت بسط سلطنت امویان …………………………………………………….. 136
4-14 استفاده تبلیغی از شخصیت های موثر ………………………………………………………….. 137
4-15 ارسال پارازیت ………………………………………………………………………………………….. 138
4-16 تحریف تاریخ …………………………………………………………………………………………… 138
4-17 استفاده از شعار های رنگین ………………………………………………………………………… 141
4-18 جعل وقایع و تاثیر بر نسل ها ……………………………………………………………………… 142
فصل پنجم –نتیجه گیری و پیشنهادات …………………………………………………………………………………….. 144
1- نتیجه گیری ……………………………………………………………………………………………………….. 144
2- پیشنهادات …………………………………………………………………………………………………………. 149
2-1 روش های مقابله با عملیات روانی براساس مبانی نظری پژوهش ………………………. 149
فصل اول-کلیات
1- مقدمه
امروزه اهمیت افکار عمومی1 در مدیریت سیاسی و امنیتی که خود از تحولات تکنولوژیک جهان ناشی است افزایش چشمگیری یافته ، شیوه های سلطه و نفوذ2 توسط قدرتهای بزرگ دستخوش تغییرات اساسی شده و تلاش برای تحمیل اراده از طریق روشهای نرم افزارانه و با بهره گیری از قدرت نرم3 در دستور کار این دولتها قرار گرفته است. شیوع به کارگیری روشهای اعمال تهدید نرم مانند عملیات روانی به گونه ای گسترش یافته است که برخی از آن به جنگ دائمی یا نبرد ممتد یاد می کنند. به تعبیر شهید آوینی «خانه های امنیت در زیر دامنه آتش فشانها استقرار یافته است» پس گریزی از هجوم تهدیدات نرم وجود ندارد، هرچند تهدیدات نرم با گسترش روز افزون تکنولوژی دائماً در حال تغییر است اما شناخت این تهدیدات به دور از مبانی عملی و جایگاه تاریخی آن چندان راه گشا نخواهد بود.
با پیشرفت وسایل ارتباط جمعی و گسترش روابط بین‌الملل، تأثیر تبلیغات و عملیات روانی بر فرهنگها و نگرش‌های اجتماعی کاملا ملموس بوده و به عنوان حربه‌ای برای تغییر افکار عمومی مورد استفاده قرار گرفته است. اما افکار عمومی پدیده ای نو ظهور نیست بلکه در دوران مختلف تاریخی و در شناخت جوامع بشری مولفه ای تاثیر گذار بوده است. تبلیغ و استفاده راهبردی از آن برای دستیابی به اهداف خود و منزوی کردن دشمن ریشه در ابتدایی ترین اجتماعات دارد، اجتماعاتی که هم گام با تاریخ بشری متحول شده اند و دنیای پیچیده تکنولوژی و دهکده کوچک جهانی ارتباطات را رقم زدند، اما در این میان نباید و نمی توان مبانی و ریشه های واقعیات اجتماعی را نادیده گرفت از این رو همواره بر تاریخ و مطالعه آن تاکید شده است و از این روست که همواره تاریخ یکی از مولفه های هویتی جوامع و انسانها بوده است، بر این اساس پایه های تمدنی فرهنگهای گوناگون سهم وسیعی در واقعیات امروزین آنها دارد و بخش عظیمی از موفقیت امروز جوامع پیشرفته را علت است، البته همه ما می دانیم که سقوط و صعود نسل ها نه تنها و صرفاً به این علت بلکه به دلایل گوناگونی رقم می خورده و می خورد، اما تلاش و جهد جوامع نیز عنصری غیرقابل انکار است، در کشورهای جهان سوم بسیارند کشورهایی که با پیشینه تمدنی قدرتمند دچار مشکلات فراوان داخلی و خارجی اند و در رکود و فقر بسر می برند. با دیدن چنین واقعیاتی به سهولت می توان درک کرد که عامل بسیاری از واپس زدگی ها و عقب ماندگی ها درکنار بسیاری از شدائدی که بر آن ملت ها گذشته است، عدم رجعت به اصول تمدنی و داشته های تاریخی و تولید علم بومی بوده است، مسئله علوم انسانی غربی و شرقی که امروزه بسیاری از کشورها و خصوصاً کشورهای جهان اسلام با آن رو به رویند، آنچنان که بسیاری از بزرگان جهان اسلام برآن تکیه دارند، مسئله ای ریشه ای است که در دانشگاه ها و حوزه های علمیه و مراکز علمی باید پیگری شود.
بدین ترتیب با درک شرایط پیشرو و افزایش تمامیت خواهی دشمن و شرایط ناهمواری که دشمنان با آن مواجه اند، برای مقابله و مبارزه با جنگ نرم دشمن که گستره وسیعی از مردم جامعه و افکار عمومی را شامل می شود و به منظور تولید الگوهای بومی دفاعی کشور نیاز به توجه و بازشناخت بن مایه های اصلی تمدنی جامعه باتوجه به علوم و سرمایه بشری بیش از پیش اهمیت دارد. اما تاریخ پر فراز و نشیب صدر اسلام به مثابه چراغی روشن همواره در کور راه های زمان راهگشای جامعه اسلامی مان بوده است، تاریخی که داشته ها، خواسته ها و آرمانهایمان را رقم زده است و بناست تا الگویی برای مسیر آینده مان باشد.
با توجه و تورقی در تاریخ اسلام می توان دریافت که یکی از بزرگترین و یا به تعبیر نگارنده بزرگترین تهدید برای جهان اسلام بنی امیه بوده اند، بنی امیه نه یک قوم و قبیله بلکه جریانی فکری منحرفی بود که در برابر اسلام ناب ایستاد، بنی امیه در طول سالیان حکومت خود بر بخش هایی از جهان اسلام چنان دشمنی و عداوتی در برابر حق از خود نشان داد که کمتر می توان نمونه ای برای آن یافت، از این رو اهمیت این دوران قابل درک می باشد.
یکی از ضربات دستگاه حکومت بنی امیه، ایجاد انحراف های مبنایی و شکاف های عمیق در جامعه مسلمین بود، انحرافی که با لعن امیر المومنین (ع) بر منابر اموی آغاز شد و تا امروز ادامه دارد، از این منظر اصلی ترین کارکرد عملیات روانی4 دشمن ایجاد شکاف و انحراف در جامعه اسلامی بوده و هست، انحرافی که همواره با وارد آوردن لطمات شناختی بخشی از جامعه مسلمین را در راستای اهداف دشمنان از آن جدا کرده است.
براین اساس و بنا بر خلاء احساس شده در این حوزه و با همکاری اساتید و دوستان صاحب نظر در این مسیر قدم گذاردیم و امید است، نتایج آتی ضمن ارائه تصویری روشن از تاریخ با نگاهی نو اندیشانه به ترسیم رویکردی علمی در مسئولین و دست اندرکاران در این حوزه، سهم کوچکی از این جمع در اعتلای پرچم مقدس کشورمان باشد.
2-طرح مسئله و تعریف آن
انسان ها همواره برای تحت تأثیر قراردادن دیگران به شیوه‌ها و ترفندهایی متوسل ‌شده‌اند، این کنش ها از ارتباط چهره به چهره دو فرد در اجتماعات کوچک و بزرگ تا دهکده جهانی امروز ادامه داشته و با گسترش ارتباطات و ابزار های ارتباطی وسعت بیشتری یافته و وارد ابعاد پیچیده تری شده است، این پیچیدگی منجر به تولید مفهومی چون عملیات روانی با رنگ و بویی مدرن شده، در تعریفی مختصر می توان عملیات روانی را «استفاده دقیق و طراحی شده از تبلیغات و سایر امکانات به منظور تأثیرگذاری بر افکار، احساسات، تمایلات و رفتار گروههای دوست، دشمن و بیطرف، برای دستیابی به اهداف» دانست. (حسینی،1383: 12)، آنچه در تعریف قابل توجه است استفاده از تبلیغات5 و سایر امکانات است که در واقع عملیات روانی را به تبلیغات محدود نمی داند، هرچند واژه عملیات روانی مفهومی مدرن است اما این معنا را می توان در طول تاریخ و انواع فعالیت ها و اقدامات بشری مشاهده کرد که از مهمترین آنها در زمان های خاص همچون بحران ها، جنگ ها، نزاع‌های محلی بصورت مختلف و گوناگون بوده است، حال آنکه در طول زمان ارتباطات به مثابه ابزاری در منطق عملیات روانی بر شیوه های آن موثر بوده و پیشرفت تکنولوژی ابزارهای جدیدی را خلق کرده و تا حدودی شیوه های جدیدی را موجب شده و تحولاتی را در تکنیک های عملیات روانی بوجود آورده است، اما باید گفت آنچه قابل تأکید است این است که انسانها پدیده تأثیرگذاری روانی و استفاده از آن در جنگ و صلح و سیاست را به تازگی کشف نکرده اند، بلکه فقط نظریات آن در قرن اخیر تکامل و توسعه یافته و در واقع کمتر برهه‌ای از تاریخ حیات اجتماعی و سیاسی بشر را می‌توان یافت که فارغ از این عناصر باشد، با ظهور اسلام تحولی جدید در تبلیغ به وجود آمد .یکی از نویسندگان عرب در این باره می نویسد:
«با ظهور اسلام تبلیغ وارد مرحله جدیدی شد، بدین گونه که تبلیغات علنی با تبلیغات سری آمیخته گشت و از حالت خودسری و نوسان به صنعت منظم تخصصی در آمد و از انحصار برخی افراد مثل حکام یا قشرهای قدرتمند مثل سیاست مداران و تجار خارج شد و به کلیه افراد شایسته در هر زمان و مکان ارتقاء یافت و از سلطه مطلق یا هرج و مرج مطلق به آزادی اندیشه و آزادی انسانیت راه گشود…»(کاوش،1383: 1)
تاریخ پر فراز و نشیب اسلام و به طور خاص برهه زمامداری بنی امیه بر بخشی از سرزمینهای اسلامی برهه ایست، که دستگاه اموی با تلاش روانی و نظامی خود بر مردم زمینه سکوت و همراهی آنها را بر حفظ حکومت خود و شهادت سیدالشهدا(ع) فراهم کرد. امیر المومنین علی (ع)حضور بنی امیه را هولناک ترین فتنه ها معرفی می کند:
«آگاه باشید! همانا ترسناک ترین فتنه ها در نظر من فتنه ی بنی امیه بر شما است. فتنه ای کور و ظلمانی که سلطه اش همه جا را فراگرفته و بلای آن دامن گیر نیکوکاران است، هرکس آن فتنه ها را نشناسد نگرانی و سختی آن دامن گیرش گردد و هرکس که فتنه ها را بشناسد حادثه ای برای او رخ نخواهد داد، به خدا سوگند بنی امیه بعد از من برای شما زمامداران بدی خواهند بود و آنان چونان شتر سرکشی که دست به زمین می کوبد و لگد زند و با دندان گاز گیرد و از دوشیدن شیر امتناع ورزد…» (کاوش،1383: 1)

به نوعی می توان گفت، فتنه یعنی جو حاکم بر اجتماع تحت سلطه بنی امیه که جای پای منحوسی از شیطان است، بنی امیه همیشه رقیب و مخالف سرسخت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) بود و تا فتح مکه و یأس کامل مشرکین ، در حال جنگ با اسلام و قرآن بوده و در جنگ بدر، احد و احزاب ، نه تنها پرچم کفر به دوش ابوسفیان و معاویه قرار داشت ، بلکه در بعضی از این جنگ ها، هند همسر ابوسفیان نیز به عنوان تقویت روحی و حمایت معنوی از سپاهیان شرک ، به همراه آنان در میدان جنگ حضور می یافت.
ولی پس از پیروزی اسلام در جزیره العرب  که برای آنان تظاهر به شرک و جنگ علنی وجود نداشت.   این کفر به نفاق مبدل گردید و ظاهرا اسلام را پذیرفتند، اما در باطن امر و در عمل ، همان دشمنی و کینه گذشته اسلام و قرآن را تعقیب نمودند و آن گاه که معاویه به قدرت رسید، در کنار این نفاق ، ظلم و ستم بر مسلمانان واقعی را به حد اعلی رسانیده و پیروان امیرمؤ منان (علیه السلام ) را به زنجیر کشید و فرزند او یزید فاسق و دیگر خاندان بنی امیه نیز رهرو وی بودند.
امام حسین( علیه السلام) در خطبه های مختلفی به معرفی بنی امیه پرداخته اند  حضرت، بنی امیه را پیروان شیطان معرفی می نمایند و می فرماید:
«ان هولاء قد لزموا طاعه الشیطان ، و ترکوا طاعه الرحمان ، و اظهروا الفساد، و عطلو الحدود، و استاثروا بالفی ء و احلوا حرام الله و حرموا حلاله. . .
و اینان (بنی امیه) اطاعت خدا را ترک و اطاعت شیطان را بر خود فرض نموده اند. فساد را ترویج و حدود و قوانین الهی را تعطیل کرده اند. بیت المال را بر خود اختصاص داده اند. حرام خدا را حلال و حلال او را حرام کرده اند».(کاوش،1383: 2)
این جملات ، در خصوص بنی امیه فرازهایی از سخنرانی حسین بن علی (علیه السلام) است که در منزل بیضه خطاب به یاران خود و سپاهیان حر بن یزید ریاحی فرمود. باز حضرت در سخنانی دیگر می فرماید:
«کانی باوصالی تقطعها عسلان الفوات بین النواویس و کربلا فیملان منی اکراشا جوفا و اجریه سغب
گویا می بینم که درندگان بیابانها (پیروان بنی امیه ) در سرزمینی در میان نواویس و کربلا، اعضای بدن مرا قطعه قطعه و شکمهای گرسنه خود را سیر و انبانهای خود را پر می کنند».(کاوش،1383: 5)
امام علیه السلام این جمله را در ضمن خطبه ای در شب هشتم ذیحجه سال شصت در مکه ایراد فرمود و صبح همان روز به سوی عراق حرکت نمود.
«و ایم الله ! لو کنت فی ثقب جحر هامه من هذه الهوام لا ستخر جونی حتی یقضوا فی حاجتهم…
بخدا سوگند! اگر در آشیانه پرنده ای هم باشم ، بنی امیه مرا بیرون خواهند کشید تا با کشتن من به خواسته خود نایل گردند». (کاوش،1383: 5)
 حسین بن علی (علیه السلام) این جمله را در پاسخ عبدالله بن زبیر در مکه فرمود که او در باطن به خارج شدن آن حضرت از مکه راضی و خوشحال بود، ولی در ظاهر امر، پیشنهاد اقامت در مکه و گاهی وعده کمک و مساعدت هم می داد.
نقش امویان در تکوین و ایجاد این تحولات در شام که از زمان شیخین آغاز می شود قابل بررسی جدی است.امویان که ابتدا به صورت فاتحان مسلمان و سپس به عنوان کارگزاران حکومت مرکزی به این سرزمین وارد شدند و بعد از آن داعیه ی خلافت اسلامی را مطرح کردند و بالاخره در جریان صلح امام حسن مجتبی (علیه السلام) رسما به عنوان خلیفه به حکومت پرداختند و سیاست های تبلیغی ویژه ای را اعمال کردند که موثرترین عامل در موضع گیری های مردم شام در قبال وقایع و حوادث سایر سرزمین های اسلامی و جهت گیری مثبت یا منفی آنان در مقابل رویدادهای تاریخی و مردان تاریخ ساز جهان اسلام بودند.
ساده ترین و متداول ترین این سیاست ها و تبلیغات ضد شیعی و ضد علوی تا آن جا گسترش می یابد که به هنگام نقل خبر شهادت امیر المومنین (علیه السلام) در مسجد این سوال در اذهان عمومی مردم شام مطرح می شود که علی در مسجد چه می کرده؟ مگر او نماز هم می خوانده؟ (کاوش،1383: 2) کاشتن بذر کینه و عداوت خاندان پیامبر در قلوب شامیان که از ابتدا تنها با اسلام اموی آشنایی داشتند و اسلام را تنها از دریچه ای که معاویه و اطرافیانش بر آن ها گشوده بودند می دیدند.
آنچه گذشت این سوال را به ذهن متبادر می سازد که آیا رفتار دستگاه اموی در برهه های مختلف تاریخی (از سال 41 هجری قمری تا سال 132 هجری قمری تا فروپاشی دستگاه اموی) را می توان همراه با نوعی عملیات روانی دانست؟ مولفه های این عملیات روانی کدام اند؟ و جایگاه این مولفه ها در عصر حاضر چیست؟
3-ضرورت و اهمیت موضوع پژوهش
3-1 ضرورت و اهمیت نظری یا علمی
مسائل اجتماعی را می توان، از زوایای مختلف مورد بررسی قرار داد و از منظر و ابعاد مختلف نگریست، که موجب شناخت همه جانبه آن موضوع خواهد بود، تاریخ خلفا و در این میان عملکرد دستگاه اموی علیرغم پیچیدگی ها و تاثیرگذاری بسیار زیاد آن بر تاریخ اسلام همواره تاریخی صرف نگریسته شده و به جنبه های روانی- اجتماعی آن چندان پرداخته نشده است، کالبد شکافی تاریخ دستگاه اموی از این منظر تعریفی در شناخت صحیح عملکرد این دستگاه در جهت تعمیق سلطه خود بر سرزمین های اسلامی و ایجاد پیوندی ما بین فضای روانی آن دوران و گزاره های جدید که شکل دهنده دنیای معاصرند، به منظور درک بهتر این واقعیت تاریخی و شرایط کنونی جهان اسلام با تعریفی نظری و علمی از آن دوران خواهد بود.
باید توجه داشت که منظور از بازشناخت و در واقع باز تعریف، توصیف و ترسیم چهره واقعیات به نفع خود و یا سمت و سویی خاص نیست، بلکه فرصتی است تا از زاویه نگاهی متفاوت به تاریخ نگریست و به نوعی به جامعه شناسی گذشتگان پرداخت، البته باید توجه داشت که منظور ما معنای خاص جامعه شناسی و آنچه از آن به جامعه شناسی تاریخ تعبیر می شود در معنای تمام و کمال آن نیست، اما از منظر نگارنده ضرورت نظری و علمی این پژوهش نیز در همان حوزه جای می گیرد، به این معنی که چنانچه در این گونه پژوهش ها به دنبال قانونی عام نباید بود، ضرورت آن را نیز باید همچون تاریخ دانست، یعنی تاریخ و تاریخ نگاری تا چه اندازه دارای ضرورت علمی و نظری است ویا بهتر توجه و بازشناخت این برهه تاریخی چه ضرورت علمی و نظری دارد؟
در پاسخ به این سوال باید گفت، اهمیت این برهه تاریخی از منظر نظری عام (و نه چارچوب نظری این پژوهش) آنقدر زیاد است که تفاسیر مختلف این دوره باعث اختلافات عمیق و ریشه ای جهان شناسی و فقهی در مذاهب مختلف اسلامی گردیده است، پس از این رو اهمیت پرداختن به این دوران بسیار زیاد است، اما چرا دوران را باید از منظر عملیات روانی باز شناخت؟ بی شک به اذعان تمامی مورخین اسلامی پس از دوران پیامبر دوران خلفا و پس از آنها بنی امیه موثرترین وقایع تاریخ اسلام در این دوران رخ داده است، دورانی که بیشترین جنگ ها و درگیری ها را در خود داشته است، از این رو بازشناخت این دوران مبنایی است برای تعاریف و نتیجه گیری های بعدی و امروزی در علم تاریخ، سیاست، علوم اجتماعی و …
از سویی دیگر همه عملیات روانی جدید بر مفاهیمی بنا شده اند که همواره در جوامع بشری با آن رو به روییم و سیر تحول تاریخی تغییر در ابزارها را رقم زده است، هرچند امروزه تا حدودی ابزارها در حوزه مفهوم سازی وارد شده اند اما همه این موارد ویژگیهای عمومی این جنگ را تشکل می‌دهند. با در دست داشتن این ویژگیها، خواننده معیاری برای ارزیابی فعالیتهایی خواهد داشت که تحت عنوان جنگ روانی یا عنوانهایی مشابه آن در کشورهای جهان سوم از جمله کشور خودمان انجام می‌شود. در واقع، آنچه در این کشورها انجام می‌شود، جز نمونه‌هایی کوچک از جنگ روانی نیست که توسط قدرتهای توسعه‌طلب ایجاد شده و تکامل یافته است و به همین دلیل، تصور این پدیده به طور کامل توسط محقق یا فرد عادی جهان سومی کار ساده‌ای نیست، مگر با توجه به تاریخ و تولید و باز تعریف مفاهیم بومی. به همین ترتیب نیز وارد شدن در این میدان و رویارویی با حریفان، کاری در سطوح کار آنها (حداقل از نظر کیفی و نظری و نه الزاماً از نظر عملی) را می‌طلبد.
3-2 ضرورت و اهمیت عملی یا اجتماعی
امروزه شیوه های عملیات روانی گسترش زیادی یافته و طراحان آن از ابزار های مختلفی برای رسیدن به اهداف خود استفاده می کنند. ولی همواره بسیاری از رفتارهای آدمی ریشه در گذشته داشته است، که ضرورت شناخت آن در درک تاریخ امت ها بسیار است و از جهتی برخی اوقات همان رفتارها عیناً و بعد از قرنها بی کم و کاست تکرار می شوند و امروزه هم کاربرد دارند، که فقط رنگ و لعابی جدید به خود گرفته اند، در واقع تبیین این مسئله که شیوه رفتاری مردمان قرون گذشته همچون دستگاه اموی در بسیج توده ها و کنترل افکار عمومی چگونه بوده و نگاه دقیق به فرآیند انجام آن نیاز به بازبینی آن وقایع در بستری علمی دارد تا بتوان شناخت دقیق و جامعی از آن داشت، نقش امویان در ایجاد این تحولات در تاریخ اسلام قابل بررسی جدی است.امویان که داعیه ی خلافت اسلامی را مطرح کردند و رسما به عنوان خلیفه به حکومت پرداختند، سیاست های تبلیغی ویژه ای را اعمال کردند که موثرترین عامل در موضع گیری های مردم آن دوران در قبال وقایع جهان اسلام بود، با این وصف جامعه اسلامی که در آن زندگی می کنیم مبانی مفاهیم خود را از همین بسترها کسب کرده و سازمان اجتماعی خود را بنا کرده است، بنابر این شناخت دقیق آنچه بر گذشتگان ما آمده است جهت تولید و ترسیم الگوهای تدافعی کار آمد تنها بر مبنای داشته های قبلی امکان پذیر خواهد بود و به طبع اگر گذشته چراغ راه آینده است با نگاه دقیق می توان کنش یا واکنش صحیح را در عصر حاضر باتوجه به آن پیش بینی و طراحی کرد، چرا که به گفته بزرگی، مردمی که تاریخ را نمی دانند محکوم به تکرار آن هستند.
4-اهداف پژوهش
این تحقیق در نظر دارد به اهداف ذیل دست یابد:
– شناخت مولفه های عملیات روانی به کاربرده شده توسط دستگاه اموی در دوره زمامداری
– تبیین نحوه تبلیغ و رفتار دستگاه اموی در قبال افکار عمومی در وقایع تاریخی
– تبیین «فرایند تغییر نگرش» مردم آن دوره در همراهی دستگاه اموی و عدم همراهی و خونخواهی سیدالشهدا(ع)
– تبیین جایگاه این مولفه ها در تکنیک های عملیات روانی عصر حاضر.
5- روش شناسی پژوهش
5-1 سوالات و سوال اصلی پژوهش
با توجه به مرور مبانی نظری و پیشینه پژوهش سوالات زیر مطرح می شود:
– آیا رفتار دستگاه اموی در همراه کردن افکار عمومی با خود را می توان عملیات روانی دانست؟
– شیوه های رفتاری دستگاه اموی در برگیرنده چه سطحی از مولفه های عملیات روانی است؟
– مولفه های عملیات روانی دستگاه اموی کدام است؟
– آیا اقدامات دستگاه اموی به طور خاص در فاجعه کربلا را می توان همراه با نوعی عملیات روانی دانست؟
– آیا مولفه های عملیات روانی امویان در عصر حاضر نیز به کاربرده می شود؟
– پیشرفت تکنولوژی به چه میزان موجب تغییر در این شیوه ها شده است؟
5-2 متغیرها
متغیر مستقل: رفتار دستگاه اموی
متغیر وابسته: مولفه های عملیات روانی
5-3 کاربران پژوهش
با توجه به محتوای پژوهش حاضر و نتایجی که می تواند تحلیل ها و نتایج این پژوهش به همراه تجزیه و تحلیل یافته های پژوهش به خواننده دهد، امید است سیاست گذاران و برنامه ریزان سیاسی و امنیتی و سازمانهای رسانه ای و تبلیغی کشور، با مبنا قرار دادن این شیوه و شگردها و تشریح فرایند تغییر و تثبیت نگرش عمومی در زمان حضور امام معصوم در جامعه در جهت برنامه ریزی و تولید شیوه های تدافعی و تهاجمی در صحنه نبرد حق و باطل گام بردارند، چنانچه تاریخ عبرت آموز ترین واقعیات است.
5-4 روش پژوهش و تکنیک جمعآوری دادهها
در این تحقیق از روش توصیفی کیفی استفاده خواهد شد.
5-5 تکنیک جمع آوری داده ها
تکنیک جمع آوری داده ها اسنادی و کتابخانه ای می باشد.
5-6 ابزار جمع آوری داده ها
ابزار جمع آوری فیش برداری است.
5-7 جامعه آماری
مجموعه کتب معتبر تاریخ اسلام که با توجه به موضوع پژوهش در برهه زمانی مورد نظر به ذکر وقایع پرداخته اند و کتابها و مقالات ارتباطات اجتماعی و روانشناسی اجتماعی که در حوزه عملیات روانی به تشریح تکنیک ها از نگاه نظری و خصوصاً نظریات هماهنگی شناختی پرداخته اند.
5-8 شیوه ی تجزیه و تحلیل دادهها
با استناد به چارچوب نظری و سوالات پژوهش شیوهی تجزیه و تحلیل دادهها تحلیلی- توصیفی است.
فصل دوم ادبیات تحقیق
1- پیشینه تحقیق
1-1 تاریخچه موضوع
جنگ روانی6 پیشینه ای بسیار طولانی دارد، چرا که انسان ها برای تحت تأثیر قرار دادن طرف مقابل به شیوه ها و ترفندهایی متوسل می شدند و این فعالیت از ارتباط چهره به چهره دو فرد گرفته تا اجتماعات کوچک و بزرگ همواره بوده است. همین نوع فعالیت ها و اقدامات در زمان های خاص همچون بحران ها، جنگ ها، نزاع های محلی به صورت مختلف و گوناگونی اتفاق افتاده است. دستکاری احساسات افراد، همواره در جنگ ها و نزاع ها، در شکل گیری و سقوط حکومت ها، عنصری تعیین کننده به شمار می آمده است، اما اصطلاح جنگ روانی در جنگ جهانی دوم در آمریکا بسیار رواج یافت. هرچند که در دهه بعد از جنگ جهانی دوم، این واژه در محافل علمی آمریکا و اروپا رواج گسترده ای داشت.
فولر7، مورخ و تحلیلگر نظامی بریتانیایی، اولین کسی است که اصطلاح جنگ روانی را در سال ۱۹۲۰ به کاربرد، هرچند که اقدامات نهفته در دل این اصطلاح، سابقه ای باستانی دارد.
فولر در بحث پیرامون نتایجی که می توان از پیشرفت های تکنولوژی نظامی در جنگ جهانی اول گرفت، ادعا می کند که وسایل سنتی جنگ ممکن است جای خود را به جنگ روانی به معنی واقعی کلمه بدهد که در آن از سلاح استفاده نمی شود و به جای آن، اقداماتی نظیر زایل کردن خرد انسانی، مغشوش کردن هوش انسانی و مضمحل کردن حیات معنوی و اخلاقی یک ملت، به وسیله نفوذ در اراده آنها انجام می شود. در آن زمان، استفاده فولر از واژه جنگ روانی در محافل نظامی و علمی بریتانیا و آمریکا، توجه چندانی را به خود جلب نکرد. در ژانویه ۱۹۴۰ با انتشار مقاله ای با عنوان «جنگ روانی و چگونگی به راه اندازی آن» این اصطلاح برای اولین بار وارد ادبیات آمریکا شد.(داقرتی، ۱۳۷۷: ۱۳)
اما محققان زیادی در پی یافتن قدیم‌ترین نمونه‌های استفاده از جنگ روانی پیش از تدوین رسمی آن بوده‌اند در این میان پل لاین بارگر8 سابقه استفاده از جنگ روانی را به جنگ کیدئون با مادها نسبت می‌دهد.
در این جنگ کیدئون بر خلاف رسوم نظامی زمان خود که هر دسته صد نفره یک مشعل داشتند، به هر یک از سپاهیان مشعلی داد و این توهم را در ذهن دشمن ایجاد کرد که تعداد افرادش، صد برابر میزان واقعی است. در نتیجه توانست بدون هیچ درگیری به پیروزی دست یابد.(متفکر،1386: 17) مطمئناً قبل از این واقعه و بعد از آن، نمونه‌های متعدد دیگری از جنگ روانی سنتی را می‌توان یافت. در تاریخ اسلام، روشن کردن آتش توسط سپاهیان اسلام در شب فتح مکه و ایجاد رعب در مکیان از این طریق، نقش مهمی در شکستن مقاومت آنها داشت و حیله قرآن بر سر نیزه کردن عمروعاص و شکست دادن سپاه در حال پیروزی حضرت علی(ع) با این وسیله، نمونه‌های برجسته‌ای (البته با ارزشهای متفاوت) از جنگهای روانی است که به اقتضای فرصت و براساس ذوق و نبوغ طراحان آن به اجرا درآمده اند.
از سابقه پیدایش جنگ روانی در قرن اخیر جنگهای اول و دوم، و حداکثر (البته به نوعی) به انقلاب 1917 روسیه و انقلاب فرانسه می‌رسد. برای این کار، ضمن برشمردن ویژگیهای جنگ روانی جدید و نشان دادن تفاوتهای آن با جنگ‌روانی سنتی، زمینه‌های پیدایش و توسعه چنین پدیده‌ای را در بستر تاریخی آن را می‌توان بررسی کرد.
هنگامی که در سال 1939، محققان و دانشمندان علوم انسانی آلمانی به منظور توجیه شکست کشور خود در جنگ جهانی اول، اعلام کردند که از جمله مهمترین علل شکست، غفلت آلمان از سلاح تبلیغات و استفاده مؤثر رقیبان از آن سلاح بوده است، در واقع خبر از ورود و حضور گسترده ابزار تأثیرگذاری روانی در صحنه سیاست و نظامیگری می‌دادند. وقوع تحولاتی مانند تشکیل وزارت تبلیغات در آلمان و سازمانهای جنگ روانی و تبلیغات جنگی در دیگر کشورها، تصدیق عملی این ادعا بود. (داقرتی، ۱۳۷۷: ۱9) اما آنچه را که ما جنگ روانی جدید می‌خوانیم پیش تر از این شکل گرفت، در واقع جنگ روانی جدید محصول تحولاتی است که عمدتاً ابتدا در اروپا رخ داد. یکی از مهمترین این تحولات، پیدایش و توسعه نقش صنعت و تکنولوژی در جوامع بشری (از جمله ارتباطات اجتماعی) است. صنعت و تکنولوژی ارتباطات میان انسانها را در دو جنبه توسعه داد: اول از نظر حمل و نقل، شامل جاده، اتومبیل، راه‌آهن و نظایر اینها که موجب افزایش ارتباط فیزیکی بین افراد بشر شد. دوم از نظر توسعه وسایل و ابزارهای پیام رسانی مانند چاپ، تلفن، سینما، تلگراف که موجب نزدیکی غیرمادی و گسترش تعامل پیامی میان انسانها شد. توسعه و گسترش ارتباطات، به نوبه خود باعث شد تا انسانهایی که تا پیش از این، فقط در محدوده قومی، قبیله‌ای و محلی فکر می‌کردند و مسائل خارج از منطقه محدودشان برای آنها اهمیت نداشت، ملی و جهانی فکر کنند و به مسائل دنیایی فراتر از مناطق محدود خود علاقه‌مند شوند. انسان روستایی که تا دیروز، مهمترین دل مشغولی، او، مشکلات کشاورزی و زمین و آب ‌وهوا بود و تقسیم بندیش از خودی و بیگانه برمحور روستا یا روستاهای اطراف شکل می‌گرفت، اینک به مسائل کشور خود و حتی فراتر از آن، مسائل جهانی که در آن زندگی می‌کرد و کل بشریت می‌اندیشید.(داقرتی، ۱۳۷۷: 27-24)
از اینجا به بعد است که جلب رضایت مردم یا برانگیختن آنها برای مخالفت، و یافتن ابزارها و تمهیداتی برای رسیدن به این مقصود، به عمل تعیین کننده‌ای در کشاکش ها و رقابتهای سیاسی و نظامی تبدیل شد. تا پیش از این، فرماندهان نظامی و حاکمان سیاسی، در تدوین و اجرای سیاستهای خود، فقط تا آنجا به مردم نیاز داشتند که نیروی انسانی مورد نیاز آنها را تأمین کنند. احتمالاً فرماندهان کمی بودند که احساس می‌کردند که برای حمله به دشمن و کسب پیروزی، به تأثیرگذاری روانی بر مردم خودی یا دشمن(جز در مواردی مانند محاصره شهرها) هم نیاز دارند. مهمترین آماج عملیات‌روانی در جنگ را سربازان و فرماندهان دشمن تشکیل می‌دادند. (مرادی،1389: 12)
آلمانی ها نقش بسزایی در گسترش کاربردی و نظری عملیات روانی داشتند آنها حتی قبل از گوبلز و دار و دسته نازی ها به اهمیت این عامل پی‌برده بودند، یعنی زمانی که در جنگ جهانی اول، لنین را به عنوان ویروس روانی به داخل روسیه تزاری رخنه دادند. هدف آنها این بود که با ترویج اندیشه انقلابیگری و ایجاد فروپاشی روانی در سیستم تزاری، سقوط حکومت رقیب را تسریع کنند و به هدف خود نیز رسیدند. ولی کشور توسعه طلب دیگری که پس از آلمان، نقش توسعه دادن جنگ روانی و رساندن آن به سطح امروزین را به عهده گرفت، آمریکا بود. نگاهی اجمالی به حجم و مجموعه اقدامات آمریکا در جنگ کره تاکنون نشان می‌دهد که آمریکایی ها رکوردی را در این زمینه برجا گذاشته‌اند که شکستن آن توسط هر کشور دیگری بعید به نظر می‌رسد. انگیزه اصلی آنها در این راه مبارزه با گسترش نفوذ شوروی به ضرر نفوذ آمریکا در جهان و بعدها حرکتهای جهان سومی و از جمله حرکتهای اسلام خواهی در جهان بود. (همان: 25-27)
پس از انتشار کتاب «جنگ روانی آلمان» نوشته فاراگو در سال 1942 واژه جنگ روانی در آمریکا گسترش زیادی یافت. در پایان جنگ دوم جهانی این اصطلاح در دیکشنری و بستر وارد شد و بخشی از عبارت پردازیهای سیاسی و نظامی آن زمان را تشکیل داد. در سال 1950، دولت ترومن به منظور کسب آمادگی برای اجرای جنگ روانی در کره، پروژه‌ای را با عنوان «نبرد حقیقت» (یا تهاجم عظیم و قدرتمند روانی) با بودجه‌ای معادل 121 میلیون دلار تصویب کرد. ارتش آمریکا، اداره ریاست جنگ روانی را به عنوان بخش ستادی ویژه ایجاد کرد و در کنار واحدهای رزمی، واحدهای جنگ روانی گسترده‌ای را با استفاده از تجربیات جنگ جهانی دوم تشکیل داد و از آن زمان تاکنون، سازمانها و واحدهای روانی- تبلیغاتی آمریکا با توسعه‌ای روزافزون همواره به عنوان یکی از بازوهای اصلی آن کشور در جنگ و صلح عمل کرده‌اند. این سازمانها، طیف وسیعی از رادیو‌ها، تلویزیونها، ماهواره‌ها، کتابخانه‌ها، بورسهای دانشگاهی، خانه‌های فرهنگی، آژانسهای تبلیغاتی، مراکز فیلم‌سازی. واحدهای جنگ روانی نظامی، تشکیلات ستادی و امثال آنها را شامل می‌شود. (داقرتی، ۱۳۷۷: 19)
از سال 1950 به بعد، دانشمندان علوم اجتماعی در آمریکا، بیش از هر زمان دیگری به مطالعه نخبگان، ارتباطات و دیگر الگوهای رفتاری در جوامع خارجی پرداخته‌اند. به همین منظور، به تعیین معیارهای پژوهشی در مطالعه فرهنگهای بیگانه توجه زیادی مبذول شد. همچنین تلاش عظیمی در زمینه توسعه سیستماتیک ابزارهای پیچیده‌تر برای تشخیص و ارزیابی مؤثر موضوعاتی که برای دست‌اندرکاران جنگ روانی مفید بود انجام شد. از سال 1950 دولت آمریکا از طریق امکانات وزارت خارجه، آژانس توسعه بین المللی و جانشین آن، آژانس اطلاعات آمریکا، سازمان سیا و وزارت دفاع، به گروههای دانشگاهی و سازمانهای غیرانتفاعی کمک مالی کرد تا پروژه‌های تحقیقاتی خاصی را انجام دهند و یا پروژه‌های در دست اجرا را به سمت پاسخگویی به نیازهای جامعه جنگ روانی سوق دهند. (مرادی،1389: 16)
بعدها آمریکا تحت تأثیر جنگ ویتنام و با طراحی نظریه جنگ کم شدت، حتی یک گام نیز آنچه آن زمان در جنگ روانی مرسوم بود نبز جلوتر رفت. این مبحث شناسایی این نکته بود که در مواردی مانند جنگهای شورشگری، عنصر روانی می‌تواند به بعد برجسته استراتژی هر کشور تبدیل شود و هیچ اظهار نظری بهتر از این جمله نشان دهنده تحول یاد شده نیست، که در این استراتژی «هدف، تصرف پانزده سانتیمتر بین دو گوش انسان است». (متفکر،1386: 20)
1-2 پژوهش های خارجی
در حوزه پژوهش های خارجی تاکنون با چنین رویکردی به مسئله تاریخ بنی امیه و همچنین عملیات روانی پرداخته نشده است ولی تحقیقات و کتابهای زیادی در حوزه تشریحی و نظری و عملی عملیات روانی در دوران اخیر و معاصر و کتب تاریخی مختلفی نیز در خصوص اقدامات بنی امیه نگاشته شده است.
یکی از اولین کتابهای مهم در حوزه عملیات روانی کتاب «جنگ روانی» نوشته صلاح نصر9 است این کتاب با طرح جنگ روانی کلامی چشم انداز مناسبی را در خصوص فرایند ها و کنش های روانی در شرایط پیش از جنگ، هنگام جنگ و پس از جنگ گشود و به بررسی برخی نظریات روانشناسی اجتماعی در این حوزه پرداخته است.
از نظر لی وایت10 در کتاب «عملیات روانی در قرن بیست و یکم»، عملیات روانی به عنوان قابلیتی در عملیات آفندی اطلاعات شناخته می شود. عملیات آفندی اطلاعات در همه سطوح جنگ انجام می شوند بنابر این، عملیات روانی نیز می تواند در چند سطح به اجرا در آید، نویسنده در این کتاب با ذکر نمونه هایی از عملیات روانی کشورهای مختلف در عصر حاضر به دسته بندی موردی برخی شیوه های عملیات روانی می پردازد. و کتاب ها و مقالات بسیار زیاد دیگری که در این حوزه منتشر شده است.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید